24 C
Hakha
Monday, November 18, 2019
More

    UDHRs Chungin Kawlram Caah Ka Saduhthah: Adam Hre

    Follow Us

    99,184FansLike
    135SubscribersSubscribe

    Ṭial Tharmi

    Facebook nih fake account 5.4 billions hrawng a thah

    Facebook nih, "tu kum chungah fake account 5.4 billions hrawng kan thah i, ngakchia hremnak le mahlemah thahnawnnak an tarmi million tampi...
    - Advertisement -

    Biahmaithi

    UDHRs (Universal Declaration of Human Rights) sining vun rel tikah, zeitluk in dah minung kan biapit le minung hna hi man a ngeimi kan si kha a ka hngalh ter. UDHRs hi tuah lo in rak um hna sehlaw minung man hi a tlawm ngai rih lai tiah ka ruah.

    Zeicatiah UDHRs ah hin ram pakhat nih a minung hna cungah a ngei ding lungput le nun can ziaza hna kha a kan chimh.

    A hlei in Kawlram cozah nih UDHRs hi vawleipi hngalh in zul ve hna seh ti hi saduh ka that ngai. UDHRs nih hin minung hi a kan sersiam pin ah cozapi zong hi a sersiam lai tiah ka ruat. A hlei in UDHRs Article 30 chung in Article 5 thim in, kan ram sining he ka sikhawh tawk in ka rak langhter.

    I. UDHRs Kong Tawi

    UDHRs cu Eleanor Roosevelt timi nu nih a chuahpi mi a si. Eleanor Roosevelt cu America president i nupi a si pin ah Nuhrin covo hi biapi ngai ah a chia mi a si. Cu caah Nuhrin covo kong he fak piin aa rak zuam. A ruang cu hi lio caan hi minung man a niam i Nuhrin covo a rak um rih lo caah a si.

    UDHRs a chuahnak dingah a caan tampi cu cauk relnak ah a hman. UDHRs article a chuah khawhnak dingah ramkip an i hruainak law, mifim bia pawl, tuaktan khuaruahnak lei ah mifim mi hna pawl chim mi le catial mi, Bible hrilhfiah pawl le cauk dang tampi kha a rel hna. Cu hnu cun UDHRs article 30 kha a tial hna.

    A tialnak le a tawlrelnak ah kumhnih a rau. Cun a tial mi UDHRs article 30 cu 1948 december 10 ah UN nih a cohlan i fehter a si. UDHRs kong tawi hi keimah te in ca ka rel i ka kawl si lo in, sayamah Sui Meng Par nih a kan chimh mi chung in note ka lak i ka tial mi zohthan hnu ah ka langhter mi a si.

    1. Mivialte upadi hmai ah covo kan i tluk dih (Article-7)

    Mivialte hi cozah upadi hmai ah covo kan i tluk dih, ti cu ram tha tampi upadi nih ngeih a si ko lai tiah ka ruah. Phundang in cun, “A hohmanh upadi hmai ah an i tluk cio hlei ah upadi runvennak ah thleidannak um lo tein aa tluk cio tein tinco khawh a si. Hi thawng theihternak chung a ummi kongkau duh lo ruangah doh in thleidannak, cu ti thleidannak tuah duh ruangah mi dang va sawmnak timi tuahsernak in runven awk ah aa tluk cio tein tinconak ngeih khawh a si.”

    1.1. Kawlram sining he zohnak

    Mivialte hi upadi hmai ah covo kan i tluk maw? tiah biahalnak a um kho. Hi bialehnak hi kawlram pi huap in cun leh a har ngai lai. A hlei in Kawlram cu ralkap uknak nih saupi nenh mi kan si caah cubantuk buaktlak covo, upadi hmai ah i tluk dihnak covo cu a har ngai ko lai.

    Upadi cu a sangbik nawl a ngei mi a si nain kan ram ah cun upadi nak in phaisa nih nawl a ngeih deuh. Cu caah kan ram ah aa tluk mi covo kan hmu kho lo. “Kawlram hi cu a mak bak ko, Khoika hnunhma poah ah nuhrin covo a buar dih ko. Phundang in chim ahcun kawlram hi cu lungrawk taktak bak khi a si rih ko,” tiah Myanmar Chin timi page catialtu nih a langhter.

    Kawlram dirhmun in upadihmai ah i tluk dih le i khah dih hi thil har taktak ah a cang. Minung pakhat nih kan ngeih mi zalon nak hrimhrim hi upadi nih a kan hren i, thil dik hrinhrim hi upadi hmang in an thuhnawh dih ko. Cu caah kan ram sining dirhmun kan zoh tikah cozah nih upadi hmai ah mivialte aa tluk in a kan zoh i a kan dirkamh ding cu a har ngai rih ko lai.

    2. A hopaoh nih duhmi biaknak i thim i biak khawh a si (Article-18)

    Mikip nih i thim mi biaknak cu zalong tein biak khawhnak nawl an ngeih i a dang biaknak zong ah i thial khawhnak nawl an ngei. Phundang in kan chim a si ah cun, mi dang biaknak puai a si ah, biaknak aa dang mi hna he zalong te in i hawikomhnak le i pehtleih khawh a si, tinak a si.

    Mikip nih zalong tein khuaruah khawhnak nawl, zalong tein dirpi khawhnak nawl le zalong te in biak khawhnak nawl an ngei. Hi covo ning ah mah zumh mi biaknak siloah zumhmi ah zalong te in i thial khawhnak nawl an ngei. Cu pin ah minung pumpak in siseh, mah lawng in siseh, mah zumh mi biaknak a siloah biaknak ah zalong te in i cawnpiak khawhnak nawl, hman khawhnak nawl, i pumhnak nawl le cu cungah fel tein dir khawh a si.

    A hopaoh nih duhmi biaknak i thim i biak khawh a si nak covo ah hin midang a si ah, biaknak dang a bia mi pakhat khat a si ah mi pakhat i a zumh mi biaknak kha hnawrsuan le namnek khawh a si lo, ti nak a si.

    2.1. Kawlram sining in zohnak

    A hopaoh nih duhmi biaknak i thim i biak khawh a si ti mi covo hi, Kawlram pi caah cun a har ngai mi sining ah a cang. A hlei in Asia ram cheukhat ah cun a hopaoh nih duhmi biaknak i thim in biak khawhnak covo cu hmuh a har taktak. Asia ram chung ko ah hin biaknak ruangah buaibainak a tam khun. Cu bantuk cun Kawlram zongah biaknak ruang i buaibainak pawl cu nihin ni tiang kan ton cuahmah ko.

    Lai tlang chung ah kan ton mi a luancia caan kan zoh tik ah tlang cung i kan phun mi Vailamtah tung hna cu cozah nih an phawi hna i Buddhi biaknak i hmelchunnak a si mi pura kha an sak hna. Phundang in chim ah cun Khrihfa biaknak kha an lamh, an namneh i Buddhi biaknak kha thencho ter an i zuam.

    3. A hopaoh nih fimcawnnak covo a ngei (Article-26)

    Mi vialte hna nih cacawn khawhnak nawl kan ngei dih. A tlawm bik in tangli le a hram dawmhnak catang hna kai khawhnak cu man pek loin kaiter an si lai. Tangli tiang cu mi zapi nih cawn hrimhrim ding a si lai. Sehlei cawnnak le pawcawmnak a tha mi cawnnak hna kha mizapi nih cawn khawhnak nawl an ngei lai. Catang sangmi cawnnak zongah an thiamnak cungah zoh in aa tluk cio tein cacawn khawhnak nawl an ngei cio lai.

    Cacawn tikah minung thinlung ziaza thanchonak lawng siloin mi kip nih thiltikhawhnak ngeihmi tinvo le zalong tein um khawhnak a hrampi upat thiamnak zong kha a thancho i a karh khawhnak hnga timi tinhnak he cacawnpiak ding a si lai. Fim cawnnak nih ram khat le ram khat, miphun pakhat le pakhat, biaknak pakhat le pakhat theihthiamnak, lungthin lei upat nak, dawtnak a chuahnak hnga ding le vawlei ah daihnak a karhnak hnga ding cu UNO nih aa hmai thlak mi rian a hmuhnak hnga aa zuam lai.

    Hringtu nu le pa hna cu an ngeih mi an fa le nih an cawn dingmi fimthiamnak a phunphun hna kha thimpiak awk ah a hmasa bik tinvo ngeitu an si lai. Cu caah fa le hna nih fimnak an ngeihnak dingah a hram pi cu Hringtu nu le pa an si. Phundang In Fa le fim thiamnak cu nu le pa cungah aa hngat tinak a si.

    3.1. Kawlram sining in zohnak

    Kan kawlram hi vawlei cungah fimcawnnak lei a tha mi ram (131) lawng ah a ummi a si. Phundang in kan chim ah cun fimcawnnak lei ah a niam taktak tinak a si. Kawlram fimcawnak kan zoh tikah ram chung ah zalong tein fim cawngnak a um lo. A ruang cu ram chung buaibainak ruang zongah a si i, rampi sifah ruang zongah a si. Cu ruangah ram chung minung hna fim thiamnak lei ah kan tla i kan pawngkam ram hna nih a kan lonh dih.

    Kawlram pi sining kan zoh tikah ram chung ngakchia hna zatuak ah cheu 3% cheu 1% cu zalong tein fimnak an cawng kho ti lo. A ruang bik cu ram chungah daihnak a um lo caah a si. Ram chungah i dohnak le i kahnak in a kah caah ngakchia hna fimcawnnak a rawk ngaingai.

    Cun sianginn nih a ngeih mi cathiam laksawng pek hi thil tha ngai a lo nain a rak tha tuk lo. A ruang cu sianginn pi cu cathiam hna ca lawngah zalonnak a um. Cathiam mi hna lak sawng peknak nih ca aa zuam ko naa in pakhatnak in pathumnak a ngah kho ve lo mi siangngakchia hna caah sianginn cu zalong tein fimcawnnak si ti lo in mi dang he zuamcawhnak hmun ah a cang. Cu tik ah hawikom nih thiltha an hmuh mi le teinak an hmuh tikah lawmhpi si tilo in nahchuahnak le zirngaihnak lungput tu a pawi ter hna.

    Cu caah cu bantuk sining hna cu cozah nih an hrawh in an remh a herh ngai lai. Zeicatiah ram thangcho hna le fimnak in a tli thluah mah mi ram hna ah cun cu bantuk thil sining cu a um lo ti tluk a si. Kawl ram cu cubantuk sining nih saupi a kan mawngh. A luancia kawlram tuanbia zoh tik ah uk tu hna cu pakhat le pakhat an i nahchuah i an rak i nawng hna. Cu bantuk sining cu thil hme te kan ruah lemlo mi in aa thwk rua tiah ka ruah.

    Nihin uknak aa thlen cangkaa in ram chung fim cawnnak cu a si khawh chungin cozah nih ser siam aa zuam. Cu chungah ngakchia thanchoter le ram miphun a simi poah nih a lak tein siangniamrun (tangcheu-tangli) tiang hi an kai khawhnak hnga hi a si.

    A hlei in nihin Chinram chungah kan fa nau hna fimnak cawn a duh ko nain ramchung buaibainak ruangah ralzam dir hmun in a thu dir mi tampi an um (Palatvuah Chin ralzam, Malaysia ah khua a sa mi Chin ralzam). Cun Kachin ram an si ah Rakhai ram an si ah hmun tampi ah ral i dohnak ruangah fimnak a cawng kho lo mi an tampi lai. Sayamah Bor Te nih Kawlram “Education System” kong tawi te a lak mi chung in k arak langhter (facebook page: Bridge International). Cu nih cun, sianginn ah fimcawngmi an karh ngaingai nak a simi a langhter. Cun, hmun cheu khat ahcun, mah miphun holh tein siangniamrun ah ca an cawng cang tiah theih a si.

    4. A hopaoh nih pawngkam nunphung ah i tal khawhnak covo a ngei (Article-27)

    Kan hawi a simi miphundang pakhat i a nunphung puai pakhat khat ah va i tal in va hman khawh ve a si. Nunphung hi miphun pakhat kan sinak a langhter tu tahfung pakhat zong a si. Phundang in miphun pakhat sinak ah tahfung pakhat cu nunphung a ngei maw ngei lo ti hi an zoh chih mi a si.

    Mikip nih mah pawngkam chung i nunphung ah teltum khawhnak nawl a ngei. Mikip nunphung chung ah zalong tein teltum khawhnak nawl, nunphung he aa pehtlaimi thiamnak ah zalong tein i nuamh khawhnak nawl, science thanchonak lei pang ah zalong te in teltum le tuan khawhnak nawl, cu fimthiannak a theipar zong zalong tein tem khawhnak nawl hna an ngei.

    Mi vialte hna cu ningcang tein tuaktan mi fimthiamnak le hngalhnak (Science), catial thiamnak le thil dawh serthiamnak (arts) ruangah a chuakmi tihzah upatnak, tangka le thilri thathnemnak hna kha an hmuh khawhnak hnga runvenpiaknak nawl an ngei. Cu caah miphun phunkhat le phun khat nunphung rak i upat piak le rak i cohlan hi a biapi tuk.

    4.1. Kawlram sining in zohnak

    Kawlram pi sining in Kawl mi hna nih miphun dang nunphung upat piak te hna le miphundang ca le holh upat piak cu an caah thilhar ngai ah a cang rih. Nunphung upat piak kan ti tikah kan nunphung le ca hi then awk a tha lo. Phundang in chim ah cun nunphung le ca cu then awk a tha lo mi ti le nga bantuk an si. ca nih nunphung an ven i nunphung cu ca lo in a thi ve.

    Hlan lio ah a rak chuakmi miphun Pyu pawl hi B.C kum zabu pahnihnak kuakap ah an chuak i, AD kum zabu 11 tluk ah an lotlau. Kum 1,000 tluk an rak fekfuan i, Pagan Pennak a rak chuah tikah an lo. Kawl miphun ah va can dawh an si. Cucu a hlat tuk cang caah, tuanbia hlun tuk a si cang caah, zei dah a cang set timi theih khawh a si ti lo. An holh le nunphung a loh caah a si ti ceo an theih khawh. Nihin ni ah Kawlram chungah miphun hme tete cu an tam pi lai dah.

    Hi miphun hme tete hna i kan nunphung, kan ca le kan holh hna hi rampi a cozah nih a kan upat piak ding a si. Kan ngakchiat lio ah cun sianginn ah Cozah nih Laica cawn an rak phih khar caah Laica cu kan duh ning hmanh in kan thiam ti lo. Cu pin ah kan nunphung le kan tuanbia hmanh kan i hngal ti lo. Kawlram cozah nih miphun hme nunphung le ca hna hi an i hrawm ve i a kan hngalh pi ding a si cang.

    5. Hi cathanh chung ah aa telmi vialte ahohmanh nih chiatchuah le buar lo ding (Article-30)

    Hi cathanh chung ah aa telmi covo le zalonnak a hrawk dingmi ah zei bantuk ram, zeibantuk minung hmanh nih pumpak i taltum khawhnak, va i tal khawhnak an ngei lo tiah hi cathanh nih fiang tein a thanh. Phun dang in cun, a hopaoh nih nuhrin covo kan ngeih ko nain midang Nuhrin covo va hnawrsuan lo ding, tinak a si.

    Minung nunnak ah a poi ngai mi cu mahca miaknak le mahca thatnak ah cun midang va hnawrsuan zong kan zei a poi tawn lo. A hlei in midang zalonnak kha hnawrsuan in mah vial zalong tak in khuasak ti bantuk hi kan pawngkan sining zongah tampi kan ton cang. A taktak le bia ngaite tiah cun saram hmanh nih zalong te in um an duh pin ah an zalonnak hnawrsuan an duh lo. Hei ruah ah cun minung a si chinchin mi nih cun covo hnawrzuan cu kan duh chinchin hnga maw? Kan i fian awk a si.

    5.1.Kawlram sining in zohnak

    Kawlram sining kan zoh tik ah Nuhrin covo kong he cozah nih a tuaktan bal lo ti usih law kan palh tuk lai lo. Zeicatiah cozah uk tu nih uk mi kha an duh ning in um ter an duh caah a si. Phundang in cun cozah nih ram chung mizapi kha rangleng bantuk in duhnak paoh ah mawngh khawh, mer khawh dingin an rak kan tuah. Minung kan sinak covo an hnawrsuan. Nihin ni tiangin Kawl ram ralkap nih an pehzulh.

    India miphun hruaitu minthang Bal Gangahar Tilka nih a rak chimmi bia pakhat an chim tthan lengmang mi cu “Freedom is my birthright and I shall have it,” ti a si. “Luatnak cu kaa chuahpimi a si i miluat ka si awk a si,” tinak a si ko. Nu paw chung in kan chuah in minung hi miluat kan si.
    Luatnak cu covo a si. Mi zeihmanh sal si an duh lo. Thongtlak zong an duh lo, i an mah tein zalong tein nun a duh.

    Mahhi hi pei hlan pipu hna le nihin i kan ule nih a zalongmi le a luatmi kan sinak ding caah ralttha ngaiin rian an ttuan chan cu a si cu. Kan ram le miphun luatnak ding caah thihnak he hmaitonh in harnak phun zakip an pah cu. Sal bantuk in nunnak nak in a luatmi sinak ding caah thih an i hamdeuh. Kan i chuahpi mi luatnak a khamtu hna sinin luatnak hmuh tthan ding caah a biapi bikmi an tuah mi a si.

    Biadonghnak

    A cunglei i langhter mi Article sawmthum lak ah panga hna hi a dangnak in an biapi deuh hlei, an ttha deuh hlei tinak a silo. Sihmanhsehlaw, cozah hnu in ramchung minung hna nih kan hngalh awk ah a biapi ngai ko tiah kan ruah mi a si. A hlei in covo kan ti mi cu ramri a ngei mi a si, ti hi kan philh lo awk a si. Ramri chungah a um lo mi covo nih cun minauta namneknak le buainak a chuahpi tthan ko lai.

    Abraham Lincoln nih sal zuatnak a hrawh lio hrawng i zalonnak kong a chimmi te hi Laiholh in leh ahcun a thawtnam a tlau sual lai caah a chimning te hin van rel hmanh, “Those who deny freedom to others deserve it not for themselves.”

    Cattialtu: Adam Hre

    Nawlnak: Kan website chung ca hi website dangah copy piak lo dingin kan in nawl hna.
    Hniang Zi
    Azi cu Faiceu Journal website ah kum 1 leng thawnggpang a leh hnu ah The Chin Express (theihtlei.com, thechinexpress.com le thechinexpress.info) ah kum 3 chung thawngpang 2,000 leng a let/ṭial cang.