Salai Van Lian Thang: CND le A Hme Ram Laitlang

Chin Miphun Ni
President Htin Kyaw, Falam ah tuahmi Chin Miphun Ni lio

Tukum CND ah “ramhla saknak” timi can ah “A Hme Ram Laitlang” timi kha kan sa. Lung a leng; Laitlang mitthlam a cuang. Hla cauk ah hi hla hi Mirang in “Our Chin Hills” tiah an leh. Pu Lian Uk nih “zoh uh; Lai le Chin hi an i khat; Laitlang timi Chin Hills tiah an leh hi nan hmu maw?” a kan ti tawn. Hi hla hi kan miphun ah thukpiin a nung cang; a tha zong a tha hrim ko. Hlaphantu bel “Kaw Kaw maw Zipeng Zahoe? tbt. ah kan pa le bia-elnak a dih kho rih rua lo. Kan ram hla asi le si lo; Chin le Lai timi kong zong cu hun lanh tak rih ning. Ka siaherh ngaimi pakhat a um. Cucu CND a dih tlawmpal ah upa pakhat nih “ziahhen ahme ram kan ti hnga?” tiah bia a ka halmi kongah asi.

A si hrim.Zeiruangdik Laimi hi a hme deuh paoh Laimi ta; a ngan deuh poah miphun dang ta kan ti hnga! Kan mah cawhmi lam hmanh a kau deuhcun “Kala lam”; lambite a sicun “Lai lam” kan ti. Kan kuang keuhte asi zongah a lian deuhpoah “Kawl vok, Vai ar, Mirang ar”; a hme deuhpoah “Lai ar, Lai arti” kan ti. Kan sermi tuhmui zong a lian le a sau deuhpoah “Vai tuhmui”, a hme deuhpoah “Lai tuhmui” kan ti. “Miphun dang cu an ngan i Laimi cu kan hme!” timi lungput kan ngei. Mirang cu kan zohsan hna; Kawl cu kan tih hna; an kan uk ve tak i; an kan neek ko kan ti chel a tam.

Ruah-awk cu hi kan lungput hi khoika in a rat? Zeinihdah cucu a chuahter hnga? timi hi asi. Hi lungput kan thlen khawh hlan chung cu Laimi nih miphun dang tluk kan har ngai rih men lai. Kawlram ah biaknak thiamsannak ah Karen; Kachin nih kum tampi a kan doi kho rih lai lo nain zeitikhmanh an kan hmaizah upat tuk theng ve bal lai lo; zung ngan le uknak ah an tangah kan um deuh zungzal rih ko lai. Zeicatiah; kan lungput hrim miphun dang an ngan i; mah le mah a hme tukin aa hmumi lungput asi caah asi.

Hihi khoika in a rat? Laimi kan sinak a thawtnak le a thlum-alnak a niamtuk in nun nih theihnak le tehnak in a ra. Cucu zeinih a chuahter? Lai nunphung a thawt theih tilonak le zeirel ti lonak nih a chuahter. Cu nih Laimi kan “value system” a niam tukin hmuhnak a hrin. Cucu zeitik in aa thok? ”Lai nunphung hi kal taak dih uh” timi cawnpiaknak in aa thok, tiah ka ruah.

Image may contain: 1 person
Caṭialtu Salai Van Lian Thang

Hlan pipu chanah kan lungput kha a nauta bal lo. Thlachiat ruah; tlawmngaihnak; chiatni caan izuanhnawh; mizaw lang zonh; thlancawh; tlangrian; arthin tuh; hangsoh; muikhum; khualtlung dawt; thluachuah vanni ham tbt. kan lungput hna kha vawleicungah chuahpi ngam ding lungput pipa an si. Kan mah tein hnipuan kan itah; thiamtenh, thawi tenh phunphun; tuni kan thuam hi vawleipi ah i uanpi awk tlak asi ko. Bawilam phunphun; phungthluk phunphun; bia roling phunphun. Sualbiaceih phung kan ngeihmi vialte hna; hla a phunphun le a aw a phunphun tuahning; thirfang fang khat loin in sak thiamning; Biaknak lei ah Khuazing; Dingthlu Lairel a um tiah nunnak lamthluan kan ihruaining le dinfelnak kan rak itlaihning te hna; kan si cu a rak faak; nain kan lungput hi a rak niam naisai lo.

Cu long hlah. Khai Kam; Con Bik le Lal Luai te hna lungput. Lal Luai–kum 21 fa nih mi kut tang i amah le a miphun um lai kha a ruat kho lo caah a innpi le a lopi; a bawi sunparnak vialte kal takin kum 4 chung ti lo le rawl loin Mirang a rak doh. Fungzum; cantiang le namtong in mirang ral an doh ngam caah Khai Kam hna cu Andamen tikulh ah kum 16 thong an rak thlak; a thul hlei lo. Hakha bawi pu Van Mang hna cu “Laimi hi miphun dang kut tangah a um balmi kan si lo” a ti i; Hakha, Mi-e le Senthang peng vialte a pumh hna i Lairal a thawhpi hna. An tlaih i; Monyua thong an thlak; cu karah a nupi Tial Nawn nih Lalral cu a thawhpi than hna. Thong a tlak karah a bawi innpi lam 60 cu mirang nih an ttheh dih i; sianghngakchia innah an sak. Cuticun Laimi a dawt tuk ruangah uknak le nawlngeihnak vialte kaltak in ram caah nunnak le a ngeihchiah vialte a rak pek.

Mirang doh ruangah thong an rak thlak vemi Leitak pu Mang Hnin zong hitin hla an phuah— ”anu paw chung chuakin namtat bang har cia cu; a tthulh lai maw len vung paw sa hawi; rin nam pa rei dir ah” tiin. Hi hla hna zoh ahcun hlan pipu hna lungput ah “Laimi cu kan hme i; miphun dang cu an ngan” timi lungput hrim kha a rak um bal lo ti a lang.

Kan bia ah kir usih. Asicun, Laitlang cu a hme taktak ko caah maw cuticun “A Hme Ram Laitlang” tiah hla cun kan sak hnga! Zoh hmanh usih. Tulio Chin ramkulh hi 36,019 km2 a kau. Denmark (43,094 km2), Netherland ( 41,543 km2); Switzerland (41,285 km2) nakin tlawm te taktak long a fa deuh. Asinain; Bhutan (38,394 km2) le Taiwan (36,188 km2) ram hna he cun an i-tia i; East Timor (14,874 km2), Belgium (30,528 km2) le Israel (22,072 km2) nakin cun a ngan deuh lengah Kuwait ram (17,818 km2) hna nak cun a let hnihin a ngan. Tulio Chin hrinfa umnak khuathlang ram he kan fonh le bang ahcun Chinram hi 35,000 sq mil a kau. Tulio Europe chung um; Austria ram nakin a ngan deuh. Cu tlukin kan ram a ngan ve komi “A Hme Ram Laitlang” tiah kan sak peng ko cu; rak ruat ve te ko uh.

Hi long hlah. Hla pakhat rih ahcun “Saram tluk lo Laimi Phun” tiah kan saknak a um. Pathian dawtnak veel kan chimphuan kan tinak ah hringtu kan pupa hna fak tuk deuhin kan thlak sual hna maw timi ruah-awk a tam tawn. Laimi kan pa pakhat Pu Hre Lian Kio nih cun “pupa hna cu mifim taktak William Shakespear bantuk thluak a ngeimi an rak si. Kan pupa hna an rak fimning le an dinfelning hna hi biatak thlakin kawl; tuaktan than in kan pupa hna dinfelnak le an nunzia dawh a tha mi hna hi tuchan fanau hna nih zulh le cawn kan hau. Saram tluk lo Laimi timi hla hi a phuahtu nih leet than a hau tiah ka aupi nak a sau cang” tiah a tial. Hihi a hman.

Mizoram ah hla leiin an pa bantuk in an upatmi cu Pu Rokunga (1914-1969) a si. Cu pa nih “Mizo kan ni kan hmel a ttha (Mizo kan si; kan mui aa dawh)” timi hla a phuah. Cu hla cu tulio Mizoram ah a laar ngai–a mui aa dawh theng lo zong nih heh an sak. Mizo cu kan i dawh; kan sang; mitang kan um lo timi lungput pipa khi an ngei. An phun an tanh; an tlaihchan i an cawisan. Zeiruangah hitin kan lungput an i thlau hnga? Thil tampi a um lai nain pakhat cu an nih cu: an nunphung a thawt an theih; a thlum-alnak an thlau bal lo lengah an nunphung an kilven khawh ruangah asi, tiah ka hmuh. Kan nih cu kan nunphung zeimazat kan thlau cang hna caah kan miphun a thawtnak le a thlum-alnak kan thei kho ti lo; kan miphun uanthlarpi duhnak kan thisen nih a pawi kho ti lo—cu tikah a niam tukin kan i hmu!

Taktak cun: miphun nih a ningpiin aa ngeihmi a nunnak kha a nunphung cu asi ko. Cucu minung tuahmi vialte i a zik; thiammi lakah a sangbik le a thabik kha an rak si. Miphun pakhat cu nunphung nih a zual. Miphun sining cu an nunphung nih a langhter. Lai nunphung chungah Laimi kan um dih. Cucaah Laimi nih kan nunphung kong thukpiin kan tuaktan tthan a haumi dirhmun ah a um. Kan man (Value System) hi zeidah asi, timi kan kawl tthan a haumi dirhmun ah kan um. Culocun kan tlau chin lengmang lai. Miphun dang kha van ah kan chiah hna lai i kan mah cu tangah kan i chia peng lai. Nunphung a man kan theih longah nunnak a sunlawining (life value) zong kan teh khawh lai.

Lengdawh Zung Cer Mawi (Thet Mon Myint) nih a chim bang “Laimi
hi kan nau ta lo”. “Laimi cu kan hme i miphun dang cu an ngan” timi lungput cu kaltaak a za cang. “Chinram cu ram hmete asi lo; ram nganpi asi ve”; ti zong hi philh hna hlah usih.

Theihternak: Salai Van Lian Thang nih a Facebook ah a ṭialmi a si.

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*